Σάββατο, 21 Μαρτίου 2015

Οἱ μυστικοὶ ἀριθμοὶ ἑπτὰ καὶ ἐννέα (στὸν σαμανισμὸ).

τοῦ Mircea Eliade



Ἡ ταύτιση τοῦ Κοσμικοῦ Δέντρου μὲ τὰ κλαδιὰ μὲ τοὺς ἑπτὰ πλανητικοὺς οὐρανοὺς ὀφείλεται σίγουρα σὲ ἐπιδράσεις μεσοποταμιακῆς προελεύσεως. Ἀλλά, αὐτὸ δὲ σημαίνει ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ Κοσμικοῦ Δέντρου = Ἄξονα τοῦ Κόσμου μεταφέρθηκε στοὺς Τουρκο-Τάταρους καὶ τοὺς ἄλλους σιβηρικοὺς πληθυσμοὺς ἀπὸ τὶς ἀνατολικὲς ἐπιδράσεις. Ἡ ἄνοδος στὸν Οὐρανὸ κατὰ μήκος τοῦ Ἄξονα τοῦ Κόσμου εἶναι μιὰ παγκόσμια καὶ ἀρχαϊκὴ ἰδέα προγενέστερη τῆς ἰδέας τῆς διάβασης τῶν ἑπτὰ οὐρανίων περιοχῶν (=πλανητικῶν οὐρανῶν), ὑ ὁποία δὲν μπόρεσε νὰ διαδοθεῖ στὴν κεντρικὴ Ἀσία παρὰ πολὺ μετὰ τὶς μεσοποταμιακὲς μελέτες πάνω στοὺς ἑπτὰ πλανήτες. Εἶναι γνωστὸ ὅτι ἡ θρησκευτικὴ ἀξία τοῦ ἀριθμοῦ τρία ποὺ συμβολίζει τὶς τρεῖς κοσμικὲς περιοχὲς – προηγήθηκε τῆς ἀξίας τοῦ ἀριθμοῦ ἑπτά. Μιλοῦν ἐπίσης γιὰ ἐννέα οὐρανοὺς (καὶ γιὰ ἐννέα θεούς, ἐννέα κλαδιὰ τοῦ Κοσμικοῦ Δέντρου, κλπ.), μυστικοῦ ἀριθμοῦ ποὺ ἐξηγείται πιθανῶς σὰν 3Χ3 καὶ θεωρείται κατὰ συνέπειαν ὅτι ἀποτελεῖ μέρος ἑνὸς συμβολισμοῦ πιὸ ἀρχαϊκοῦ ἀπὸ αὐτὸν ποὺ ἀποκαλύπτει ὁ ἀριθμὸς ἑπτά, μεσοποταμιακῆς προελεύσεως.

Ὁ σαμάνος σκαρφαλώνει σ' ἕνα δέντρο ἢ σὲ μιὰ σημύδα χαραγμένη μὲ 7 ἢ 9 τάπτυ ποὺ ἀντιπροσωπεύουν τὰ ἑπτά ἢ ἐννέα οὐράνια ἐπίπεδα. Τὰ «ἐμπόδια» (πουτάκι) ποὺ πρέπει νὰ νικήσει εἶναι στὴν πραγματικότητα, ὅπως παρατήρησε ὁ Ἁνοσίν (Materialy, σ. 9), οἱ οὐρανοὶ ποὺ ὁ σαμάνος πρέπει νὰ διαπεράσει. Ὅταν οἱ Γιακούτες κάνουν αἰματηρὲς θυσίες, οἱ σαμάνοι τοὺς ὑψώνουν στὸν ἀέρα ἕνα δέντρο μὲ ἐννέα σκαλιὰ (ταπτύ) καὶ τὸ ἀνεβαίνουν γιὰ νὰ φέρουν τὴν προσφορὰ μέχρι τὸν Αϊ-Τοζόν. Ἡ μύηση τῶν σαμάνων Σίμπο ποὺ συγγενεύουν μὲ τοὺς Τουνγκοὺζ περιλαμβάνει, ὅπως εἴδαμε, τὴν παρουσία ἑνὸς δέντρου μὲ σκαλιά. Ὁ σαμάνος ἔχει ἕνα ἄλλο, μικρότερο, χαραγμένο μὲ 9 τάπτυ μέσα στὴ γιούρτ (Χάρβα, Die religiosen Vorstellungen σ. 50). Εἶναι ἐπὶ πλέον δείγμα ποὺ φανερώνει τὴν ἰκανότητά του γιὰ ἐκστατικὸ ταξίδι στὶς οὐράνιες περιοχές.

Εἴδαμε ὅτι οἱ Κοσμικὲς Κολώνες τῶν Ὀστιακῶν ἔφεραν ἑπτὰ ἐγκοπές (βλ. πιὸ πάνω, Κεφ. VIII σ. 16). Οἱ Βογούλοι φαντάζονται ὅτι ἀγγίζουν τὸν Οὐρανὸ ἀνεβαίνοντας μιὰ σκάλα μὲ ἑπτὰ σκαλοπάτια. Σ' ὁλόκληρη τὴ νοτιοανατολικὴ Σιβηρία, ἡ ἀντίληψη τῶν ἑπτὰ οὐρανῶν εἶναι γενική. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἡ μόνη: ἡ εἰκόνα τῶν ἐννέα οὐράνιων ἐπιπέδων ἢ ἀκόμα τῶν 16, 17 καὶ μάλιστα 33 οὐρανῶν δὲν εἶναι λιγότερο διαδεδομένη. Ὅπως θὰ δοῦμε σύντομα, ὁ ἀριθμὸς τῶν οὐρανῶν δὲν βρίσκεται σὲ σχέση μὲ τὸν ἀριθμὸ τῶν θεῶν. Οἱ συσχετισμοὶ ἀνάμεσα στὸ πάνθεο καὶ τὸν ἀριθμὸ τῶν οὐρανῶν φαίνονται καμιὰ φορὰ ἀρκετὰ βεβιασμένοι.

Ἔτσι οἱ Ἀλταϊκοὶ μιλᾶνε τόσο γιὰ ἑπτὰ οὐρανούς, ὅσο καὶ γιὰ 12, 16 ή 17 (Ῥαντλώβ, Aus Sibirien, II σ. 6). Στοὺς Τελεοΰτες τὸ σαμανικὸ δέντρο ἔχει 16 ἐγκοπές, ποὺ ἀντιπροσωπεύουν ἄλλα τόσα οὐράνια ἐπίπεδα (Χάρβα, ομ. σ. 52). Στὸν πιὸ ψηλὸ οὐρανὸ κατοικεῖ ὁ Τέγκερε Κάιρα Κάν, «ὁ σπλαχνικὸς Αὐτοκράτορας Οὐρανός». Στὰ τρία κατώτερα πατώματα βρίσκονται οἱ τρεῖς βασικοὶ θεοὶ ποὺ ἔφτιαξε ὁ Τέγκερε Κάιρα Κὰν χάρη σ' ἕνα εἶδος ἀναθυμιάσεων: ὁ Μπάι Οὐλγκὰν κατοικεῖ στὸν 16ο πάνω σ' ἕνα θρόνο ἀπὸ χρυσό, στὴν κορυφὴ ἑνὸς χρυσοῦ βουνοῦ. Ὁ Κουσούγκαν Τέγκερε, «ὁ Πολὺ Δυνατός», στὸν 9ο (δὲν δίνουν καμιὰ πληροφορία γιὰ τοὺς κατοίκους τοῦ 15ου μέχρι τοῦ 10ου οὐρανοῦ). Ὁ Μέργκεν Τέγκερε, ὁ «Πάνσοφος», στὸν 7ο οὐρανό, ἐκεῖ ὅπου βρίσκεται ἐπίσης ὁ Ἥλιος. Στὰ ἄλλα κατώτερα πατώματα κατοικοῦν οἱ ὑπόλοιποι θεοὶ καὶ πολλὰ ἄλλα ἠμιθεϊκὰ πρόσωπα (Ραντλώβ, ομ. σ. 7).

Ὁ Ἀνοσὶν βρῆκε, στουὺς ἴδιους Τατάρους τοῦ Ἀλτάι μιὰ τελείως διαφορετικὴ παράδοση (Materialy, σ. 9): ὁ Μπάι Οὐλγκάν, ὁ ἀνώτατος θεός, κατοικεῖ στὸν ἀνώτατο οὐρανὸ – τὸν ἔβδομο. Ὁ Τέγκερε Κάιρα Κὰν δὲν παίζει πιὰ κανένα ῥόλο (παρατηρήσαμε ἤδη ὅτι ἐξαφανίζεται ἀπὸ τὴν θρησκευτικὴ ἐπικαιρότητα). Οἱ ἑπτὰ Γιοὶ καὶ οἱ ἐννέα Κόρες τοῦ Ουλγκὰν κατοικοῦν ἐπίσης στοὺς Οὐρανούς, ἀλλὰ δὲν καθορίζεται σὲ ποιούς.

Ἡ ὁμάδα ἀπὸ ἑπτὰ ἢ ἐννέα Γιοὺς (ἢ «Ὑπηρέτες») τοῦ οὐράνιου θεοῦ συναντάται συχνὰ στὴν κεντρικὴ καὶ βόρειο Ἀσία, ὅσο καὶ στοὺς Φιννοούγγρους καὶ τοὺς Τουρκο-Τάταρους. Οἱ Βογούλοι γνωρίζουν ἑπτὰ Γιοὺς τοῦ Θεοῦ, οἱ Βαζιούγκαν-Ὀστιάκοι μιλοῦν γιὰ Ἑπτὰ Θεοὺς μοιρασμένους στοὺς Ἑπτὰ Οὐρανοὺς: στὸν πιὸ ψηλὸ βρίσκεται ὁ Νουμ-Ταρέμ, οἱ ἄλλοι ἕξι θεοὶ ὀνομάζονται «οἱ φύλακες τοῦ Οὐρανοῦ» (Τορέμ-Καρεβέλ) ἢ «οἱ Dolmetchers τοῦ Οὐρανοῦ»). Μιὰ ὁμάδα ἀπὸ Ἑπτὰ ἀνώτατους Θεοὺς συναντάται ἐπίσης στοὺς Γιακούτες. Στὴν μογγολικὴ μυθολογία μιλοῦν, ἀντίθετα, γιὰ «Ἐννέα Γιοὺς τοῦ Θεοῦ» ἢ «Ὑπηρέτες τοῦ Θεοῦ», ποὺ εἶναι συγχρόνως οἱ θεοὶ προστάτες (σούλντε-τενγκρί) καὶ οἱ θεοὶ πολεμιστὲς. Οἱ Μπουριὰτ γνωρίζουν ἀκόμη τὰ ὀνόματα αὐτῶν τῶν ἐννέα Γιῶν τοῦ ἀνώτατου Θεοῦ, ἀλλὰ ποικίλουν ἀπ' τὴ μιὰ περιοχὴ στὴν ἄλλη. Ὁ ἀριθμὸς ἐπανέρχεται ἐπίσης στοὺς τύπους τῶν Τσουβᾶς τοῦ Βόλγα καὶ τοὺς Τσερεμίς (Χάρβα, ομ. σ. 162).

Πέρα ἀπὸ αὐτὲς τὶς ὁμάδες τῶν ἑπτὰ ἢ ἐννέα θεῶν, καὶ τὶς σχετικὲς εἰκόνες τῶν ἑπτὰ ἢ ἐννέα οὐρανῶν, συναντάμε στὴν κεντρικὴ Ἀσία ὁμάδς πιὸ πολυάριθμες, ὅπως τοὺς 33 θεούς (Τένγκερι, ποὺ κατοικοῦν στὸ Σούμερου καὶ τῶν ὁποίων ὁ ἀριθμὸς θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι ἰνδικῆς προελεύσεως (ομ. σ. 164). Ὁ Βερμπίτσκι βρῆκε τὴν ἰδέα τῶν 33 θεῶν στοὺς Ἀλταϊκούς, καὶ ὁ Κατάνωβ τὴν συνάντησε ἐπίσης στοὺς Σογιότες (ὀμ. σ. 52). Ἐν τούτοις ἡ συχνότητα αὐτοῦ τοῦ ἀριθμοῦ εἶναι ἐξαιρετικὰ περιορισμένη, καὶ μποροῦμε νὰ ὑποθέσουμε πὼς εἶναι μιὰ πρόσφατη προσθήκη, πιθανῶς ἰνδικῆς προελεύσεως. Στοὺς Μπουριάτ, ὁ ἀριθμὸς τῶν θεῶν εἶναι τρεῖς φορὲς πιὸ μεγάλος: 99 θεοί, χωρισμένοι σὲ καλοὺς καὶ κακοὺς καὶ μοιρασμένοι σὲ περιοχὲς: 55 καλοὶ θεοὶ στὶς νοτιο-δυτικὲς περιοχές, καὶ 44 κακοὶ στὶς βόρειο-ἀνατολικές. Αὐτὲς οἱ δύο ὁμάδες τῶν θεῶν βρίσκονται σὲ πόλεμο ἀπὸ πολὺ παλιά. Οἱ Μόγγολοι ἐπίσης γνώριζαν ἄλλοτε 99 Τέγκρι (Χάρβα, σ. 165). Ἀλλὰ οὔτε οἱ Μπουριάτ, οὔτε οἱ Μόγγολοι δὲν μποροῦν νὰ ποῦν τίποτα τὸ συγκεκριμένο γιὰ αὐτοὺς τοὺς θεούς, τῶν ὁποίων τὰ ὀνόματα εἶναι σκοτεινὰ καὶ ψεύτικα.

Πρέπει νὰ θυμόμαστε πάντα ὅτι ἡ πίστη σ' ἕναν ἀνώτατο οὐράνιο θεὸ εἶναι χαρακτηριστικὴ καὶ πολὺ παλιὰ στὴν κεντρικὴ Ἀσία καὶ στὶς ἀρκτικές περιοχές (Ελιάντ, Traite, σ. 63). Ὅπως καὶ ἡ πίστη στοὺς «Γιοὺς τοῦ Θεοῦ», ἂν καὶ ὁ ἀριθμὸς ἑπτὰ παρουσιάζει μιὰ ἀνατολική ἐπίδραση καί, συνεπῶς, πιὸ πρόσφατη. Εἶναι πιθανό, ὅτι ἡ σαμανικὴ ἰδεολογία ἔπαιξε ἕνα ῥόλο στὴν διάδοση τοῦ ἀριθμοῦ ἑπτά. Ὁ Γκὰς σκέπτεται ὅτι τὸ μυθικο-πολιτιστικὸ σύμπλεγμα τοῦ σεληνιακοῦ Προγόνου σχετίζεται μὲ τὰ εἴδωλα μὲ τὶς ἑπτὰ ἐγκοπὲς καὶ τὸ Δέντρο-Ἀνθρωπότητα μὲ τὰ ἑπτὰ κλαδιὰ καθῶς καὶ μὲ τὶς περιοδικὲς καὶ «σαμανιστικὲς» αἰματηρὲς θυσίες, μεσημβρινῆς προελεύσεως, ποὺ ἀντικατέστησαν τὶς ἀναίμακτες θυσίες (προσφορὲς τοῦ κεφαλιοῦ καὶ τῶν ὀστῶν στοὺς ἀνώτατους οὐράνιους θεούς. Ὅ,τι κι ἂν εἶναι, στοὺς Γιουράκ-Σαμογέτες, τὸ Πνεύμα τῆς Γῆς ἔχει ἑπτὰ γιοὺς καὶ τὰ εἴδωλα (Σζααντάι) ἑπτὰ ἐγκοπές. Καὶ αὐτὰ τὰ Σζαντάι ἔχουν σχέση μὲ τὰ ἱερὰ δέντρα. Εἴδαμε πὼς ὁ σαμάνος ἔχει πάνω στὸ κοστούμι του ἑπτὰ κουδουνάκια ποὺ ἀντιπροσωπεύουν τὶς φωνὲς τῶν ἑπτὰ οὐράνιων θυγατέρων (Μιχαηλόβσκι, Shamanism, σ. 84). Στοὺς Ὀστιάκους τοῦ Γενισέι, ὁ μελλοντικὸς σαμάνος ἀποτραβιέται στὴν μοναξιά, ψήνει ἕνα σκίουρο, τὸν κάνει ὁκτὼ κομμάτια, τρώει τὰ ἑπτὰ καὶ πετάει τὸ ὅγδοο. Μετὰ ἀπὸ ἑπτὰ μέρες ξαναγυρίζει στὸ ἴδιο μέρος καὶ δέχεται ἕνα σημάδι ποὺ ἀποφασίζει γιὰ τὴν κλήση του. Ὁ μυστικὸς ἀριθμὸς ἑπτὰ παίζει πιθανῶς ἕνα σημαντικὸ ῥόλο στὴν τεχνικὴ καὶ τὴν ἔκσταση τοῦ σαμάνου γιατί, στοὺς Γιουράκ-Σαμογέτες ὁ μελλοντικὸς σαμάνος κείται ἑπτὰ ἠμέρες καὶ ἑπτὰ νύχτες ἀναίσθητος ἐνῶ τὰ πνεύματα τὸν κόβουν καὶ προχωροῦν στὴν μύηση (Λετίζαλο, Entwurf, σ. 147). Οἱ Ὀστιάκοι σαμάνοι καὶ οἱ Λάπωνες τρῶνε μανιτάρια μὲ ἑπτὰ βούλες γιὰ νὰ περιέλθουν σὲ τρόμο, ὁ λάπωνας σαμάνος δέχεται ἀπὸ τὸν δάσκαλό του ἕνα μανιτάρι μὲ ἑπτὰ βούλες (Ιτκόνεν, σ. 159). Ὁ σαμάνος γιουρὰκ σαμογὲντ ἔχει ἕνα γάντι μὲ ἑπτὰ δάκτυλα (Λετιζάλο σ. 147). Ὁ φιννοούγγρος σαμάνος ἔχει ἑπτὰ βοηθητικά πνεύματα (Καρζαλάινεν, ΙΙΙ σ. 311), κλπ. Μπορέσαμε νὰ δείξουν ὅτι, στοὺς Ὀστιάκους καὶ τοὺς Βογούλους, ἡ σημασία τοῦ ἀριθμοῦ ἑπτὰ ὀφείλεται στὶς συγκεκριμένες ἐπιδράσεις τῆς ἀρχαίας Ἀνατολῆς – καὶ εἶναι ἀναμφίβολο ὅτι τὸ ἴδιο φαινόμενο παρουσιάστηκε στὴν ὑπόλοιπη κεντρικὴ καὶ βόρεια Ἀσία.

Ἐκεῖνο ποὺ εἶναι ἐνδιαφέρον γιὰ τὴν ἔρευνά μας, εἶναι ὅτι ὁ σαμάνος φαίνεται νὰ γνωρίζει ἄμεσα ὅλους τοὺς οὐρανοὺς καί, συνεπῶς, ὅλους τοὺς θεοὺς καὶ ἠμίθεους ποὺ τοὺς κατοικοῦν. Πράγματι, τὸ ὅτι μπορεῖ νὰ διαπερνᾶ διαδοχικὰ τὶς οὐράνιες περιοχές, εἶναι γιατὶ βοηθείται ἀπὸ τοὺς κατοίκους τους καί, πρὶν νὰ μπορέσει νὰ μιλήσει στὸν Μπάι-Οὐλγκάν, συζητάει μὲ τὰ ἄλλα οὐράνια πρόσωπα καὶ τοὺς ζητάει ὑποστήριξη καὶ προστασία. Ὁ σαμάνος ἀποδεικνύει μιὰ ὅμοια ἐμπειρικὴ γνώση γιὰ ὅ,τι ἀφορᾶ τὶς περιοχὲς τοῦ ὑπόγειου κόσμου. Ἡ εἴσοδος στὸν κάτω κόσμο θεωρείται ἀπὸ τοὺς Ἀλταϊκοὺς σὰν ἕνα «Ἄνοιγμα γιὰ τὸν καπνὸ» τῆς Γῆς, καὶ βρίσκεται, ἐννοείται, στὸ «Κέντρο» (στὸν Βορρᾶ, σύμφωνα μὲ τοὺς μύθους τῆς Κεντρικῆς Ἀσίας, ποὺ ἀντιστοιχεῖ στὸ Κέντρο τοῦ Οὐρανοῦ. Χάρβα, Die religiosen Vorstellungen, σ. 54. γνωρίζουμε ὅτι ὁ «Βορρᾶς» ἔχει ἐξομοιωθεῖ μὲ τὸ «Κέντρο» σ' ὅλη τὴν ἀσιατικὴ περιοχή, ἀπὸ τὴν Ἰνδία ὡς τὴ Σιβηρία). Γιὰ λόγους συμμετρίας, φαντάστηκαν, γιὰ τὸν Κάτω Κόσμο, τὸν ἴδιο ἀριθμὸ πατωμάτων ὅπως καὶ γιὰ τὸν Οὐρανὸ = ἑπτὰ ἢ ἐννέα γιὰ τὴν πλειοψηφία τῶν πληθυσμῶν τῆς κεντρικῆς καὶ βόρειας Ἀσίας. Εἴδαμε ὅτι ὁ σαμάνος ἀλτάικ διασχίζει διαδοχικὰ τὰ ἑπτὰ «ἐμπόδια» ἢ (πουντὰκ) τοῦ Κάτω Κόσμου. Πράγματι πάντοτε αὐτὸς καὶ μόνον αὐτός, διαθέτει μιὰ ἐμπειρικὴ γνώση τοῦ Κάτω Κόσμου γιατὶ εἰσχωρεῖ ἐκεῖ ὅσο εἶναι ζωντανός, ὅπως σκαρφαλώνει καὶ κατεβαίνει τοὺς ἑπτὰ ἤ ἐννέα οὐρανούς.



MIRCEA ELIADE
  «ΣΑΜΑΝΙΣΜΟΣ»
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ ΜΠΟΤΗΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΗ 1978 (2η ΕΚΔΟΣΗ 1999)

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου