Τρίτη, 13 Μαΐου 2014

Ἡ αὐτοερμήνευση τοῦ ἐδωνά-Εἶναι ὡς «μέριμνας».

τοῦ Martin Heidegger



Ἡ παρακάτω αὐτοερμήνευση τοῦ ἐδωνά-Εἶναι ὡς «μέριμνας» ἔχει κατατεθεῖ σὲ ἕναν ἀρχαῖο μῦθο:

«Ὅταν κάποτε ἡ «Μέριμνα» διάβαινε ἕνα ποτάμι, εἶδε χώμα ἀργιλῶδες. Ἔλαβε σκεφτικὰ ἕνα κομμάτι, κι ἄρχισε νὰ τοῦ δίνη μορφή. Ὅταν ἔπιασε μετὰ νὰ συλλογίζεται τὶ εἶχε πλάσει, πλησίασε ὁ Δίας. Ἡ «Μέριμνα» τὸν παρακάλεσε νὰ παράσχη πνεύμα στὸ χώμα ποὺ μορφοποίησε, κι ὁ Δίας εὐχαρίστως παρέσχε. Ἀλλὰ ὅταν αὐτὴ θέλησε νὰ ἀπονείμη στὸ πλάσμα της τὸ ὄνομά της, ὁ Δίας τῆς τὸ ἀπαγόρεψε, κι ἀπαίτησε νὰ δοθῆ τὸ δικό του. Ἐνῶ ἡ «Μέριμνα» κι ὁ Δίας μάλωναν, ὀρθώθηκε ἡ Γῆ (Tellus), κι ἤθελε νὰ δοθῆ τὸ δικό της ὄνομα στὸ πλάσμα, ἐφόσον αὐτὴ τοῦ εἶχε προσφέρει μέρος ἀπὸ τὸ κορμί της. Ζήτησαν ἀπὸ τὸν Κρόνο νὰ διαιτητεύση, κι αὐτὸς ἀποφάσισε τὰ ἀκόλουθα, ποὺ φαίνονται δίκαια: “Μιὰ κι ἔδωσες, Δία, τὸ πνεύμα, ἂς λάβης τὸ πνεύμα του ὅταν πεθάνη. Μιὰ καὶ τοῦ χάρισες τὸ σώμα, Γῆ, τὸ σώμα ἂς λάβης. Ἀφοῦ ὅμως ἡ «Μέριμνα» πρώτη διαμόρφωσε αὐτὸ τὸ ὄν, ἂς τὸ κατέχη ὅσο εἶναι ζωντανό. Ἀλλὰ ἐπειδὴ διαφωνεῖτε γιὰ τὸ ὄνομα, ἂς ὀνομαστῆ «homo» [ἄνθρωπος], μιὰ καὶ φτιάχτηκε ἀπὸ humus [γῆ]”»

Αὐτὸ τὸ προοντολογικὸ ντοκουμέντο εἶναι ἰδιαίτερα σημαντικό, ὄχι μόνο γιατὶ ἡ «μέριμνα» ἐμφανίζεται ἐδῶ ὡς αὐτὴ στὴν ὁποία τὸ ἀνθρώπινο ἐδωνά-Εἶναι ἀνήκει «ἰσόβια», παρὰ καὶ γιατὶ προβάλλει ἡ προτεραιότητα τῆς «μέριμνας» σὲ συνάφεια πρὸς τὴ γνωστὴ ἀντίληψη, ποὺ θεωρεῖ τὸν ἄνθρωπο ὡς σύνθεση σώματος (γῆς) καὶ πνεύματος. Cura prima finxit: στὴ μέριμνα ἔχει αὐτὸ τὸ ὄν τὴν ἀρχέγονη πηγὴ τοῦ Εἶναι του. Cura teneat, quamdiu vixerit: Δὲν θὰ ἀποσπάται τὸ ὄν ἀπὸ αὐτὴ τὴν πηγή, παρὰ θὰ διατηρείται μέσα της, καὶ θὰ κυριαρχείται ἀπὸ αὐτὴν ὅσο «εἶναι μὲς στὸν κόσμο». Τὸ «μές-στόν-κόσμον-Εἶναι» ἔχει τὸν ὀντολογικὸ χαρακτήρα τῆς «μέριμνας». Αὐτὸ τὸ ὄν παίρνει τὸ ὄνομα «homo», ὄχι γιατὶ λαβαίνεται ὑπόψη τὸ Εἶναι του, παρὰ γιατὶ συνίσταται ἀπὸ humus. Τὴν ἀπόφαση γιὰ τὸ ποῦ πρέπει νὰ εἰδωθῆ τὸ «ἀρχέγονο» Εἶναι αὐτοῦ τοῦ πλάσματος τὴν παίρνει ὁ Κρόνος, δηλαδὴ ὁ «χρόνος». Ὁ προοντολογικὸς ὀρισμὸς τῆς οὐσίας τοῦ ἀνθρώπου, ποὺ ἐκφράζεται μὲ αὐτὸ τὸ μῦθο, ἔφερε λοιπὸν δίχως ἄλλο σὲ φῶς τὸ εἶδος τοῦ Εἶναι ποὺ διακατέχει τὴ χρονικὴ διαβίωση τοῦ ἀνθρώπου μὲς στὸν κόσμο.

Ἡ ἱστορία τῆς σημασίας τῆς ὀντικής ἔννοιας «cura» [μέριμνα] ἐπιτρέπει νὰ διείδουμε κι ἄλλες θεμελιώδεις δομὲς τοῦ ἐδωνά-Εἶναι. Ὁ Burdach ἐπισύρει τὴν προσοχὴ στὸ διπλὸ νόημα τοῦ ὄρου «cura», ὁ ὁποῖος δὲν σημαίνει μόνο «ἀγωνιώδης προσπάθεια» ἀλλὰ καὶ «φροντίδα», «ἀφοσίωση». Ἔτσι ὁ Σενέκας γράφει στὴν τελευταία του ἐπιστολή (Εp. 124): «Ἀπὸ τὶς τέσσερις φύσεις ποὺ ὑπάρχουν (δέντρο, ζῶο, ἄνθρωπος, Θεός), διακρίνονται οἱ δύο τελευταῖες, οἱ μόνες προικισμένες μὲ λογική, κατὰ τὸ ὅτι ὁ Θεὸς εἶναι ἀθάνατος, ἐνῶ ὁ ἄνθρωπος θνητός. Ἡ ἀγαθότητα τοῦ ἑνός, δηλαδὴ τοῦ Θεοῦ, τελειούται ἀπὸ τὴ φύση του. Τοῦ ἄλλου, τοῦ ἀνθρώπου, ἀπὸ τὴ μέριμνα (cura): unius bonum natura perficit, dei scilicet, alterius cura, hominis».

Ἡ perfecto [τελειότητα] τοῦ ἀνθρώπου, δηλαδὴ τὸ νὰ γίνη ὁ ἄνθρωπος ὅ,τι μπορεῖ νὰ εἶναι χάρη στὴν ἐλευθερία του γιὰ τὶς πιὸ δικές του δυνατότητες (χάρη στὴν προβολὴ) εἶναι «ἐπίτευγμα» τῆς «μέριμνας». Ἰσαρχέγονα ὅμως ἡ «μέριμνα» καθορίζει τὸ θεμελιῶδες εἶδος αὐτοῦ τοῦ ὄντος, σύμφωνα πρὸς τὸ ὁποῖο τοῦτο ἔχει παραδοθῆ στὸν κόσμο τῆς βιομέριμνας (ῥίξιμο). Τὸ «διπλὸ νόημα» τῆς «cura» σημαίνει μιὰ θεμελιώδη σύσταση μὲ τὴν οὐσιαστικὰ διπλὴ δομὴ τῆς ῥιγμένης προβολῆς.

Σὲ σύγκριση μὲ αὐτὴ τὴν ὀντικὴ ἐρμήνευση, ἡ ὑπαρκτικο-ὀντολογικὴ ἐρμηνεία δὲν εἶναι ἀπλῶς μιὰ θεωρητικο-ὀντικὴ γενίκευση. Τοῦτο θὰ σήμαινε ὅτι ὀντικὰ ὅλοι οἱ σχετισμοὶ τοῦ ἀνθρώπου εἶναι «περίφροντεις» [«sorgenvoll»] καὶ πραγματώνονται μὲ ἀφοσίωση σὲ κάτι. Ἡ γενίκευση μᾶς εἶναι ἀπριορικο-ὀντολογική. Δὲν ἀναφέρεται σὲ διαρκῶς ἀναδυόμενες ὀντικὲς ἰδιότητες, παρὰ σὲ μιὰ ὀντολογικὴ σύσταση, ἡ ὁποία στέκει ἐκάστοτε ἤδη ὡς θεμέλιο. Αὐτὴ ἡ σύσταση πρωτοκαθιστᾶ ὀντολογικὰ δυνατό, τὰ νὰ χαρακτηριστῆ αὐτὸ τὸ ὄν ὀντικὰ ὡς cura. Ἡ ὑπαρκτικὴ συνθήκη τῆς δυνατότητας «βιοτικῆς μέριμνας» [«Lebenssorge»] καὶ ἀφοσιώσεως πρέπει νὰ νοηθῆ μὲ ἀρχέγονο, δηλαδὴ ὀντολογικὸ νόημα, ὡς μέριμνα.

Ἡ ὑπερβασιακὴ «γενικότητα» τοῦ φαινομένου τῆς μέριμνας καὶ ὅλων τῶν θεμελιωδῶν ὑπαρκτικῶν χαρακτηριστικῶν εἶναι ἐξάλλου ἀρκετὰ εὐρεία γιὰ νὰ σταθῆ ὡς θεμέλιο, πάνω στὸ ὁποῖο κινείται κάθε ὀντικο-κοσμοθεωρητικὴ ἐρμήνευση τοῦ ἐδωνά-Εἶναι, εἴτε κατανοεῖ τὸ ἐδωνά-Εἶναι ὡς «βιοτικὴ μέριμνα» καὶ ἀνάγκη, εἴτε ὁλωσδιόλου ἀντίθετα.

Ἂν οἱ ὑπαρκτικὲς δομὲς παρουσιάζονται ὀντικά «κενὲς» καὶ «γενικές», εἶναι ὀντολογικὰ καθορισμένες καὶ πλήρεις. Τὸ σύνολο τῆς συστάσεως τοῦ ἐδωνά-Εἶναι δὲν εἶναι λοιπὸν ἀπλὸ μὲς στὴν ἐνότητά του, παρὰ φανερώνει μιὰ δομικὴ διάρθρωση, ἡ ὁποία ἐκφράζεται μὲ τὴν ὑπαρκτικὴ ἔννοια τῆς μέριμνας.

Ἡ ὀντολογικὴ ἐρμηνεία τοῦ ἐδωνά-Εἶναι ἀνήγαγε τὴν προοντολογικὴ αὐτοερμήνευση αὐτοῦ τοῦ ὄντος ὡς «μέριμνας» στὴν ὑπαρκτικὴ ἔννοια τῆς μέριμνας. Ἀλλὰ ἡ Ἀναλυτικὴ τοῦ ἐδωνά-Εἶναι δὲν ἀποβλέπει σὲ ὀντολογικὴ θεμελίωση τῆς Ἀνθρωπολογίας, ὁ σκοπός της εἶναι θεμελιακοοντολογικός. Αὐτὸς καθόρισε ἄρρητα τὴν πορεία τῶν ὡς τώρα σκέψεων, τὴν ἐκλογὴ τῶν φαινομένων καὶ τὰ ὅρια μὲς στὰ ὁποία προχώρησε ἡ ἀνάλυση. Λαβαίνοντας ὅμως ὑπόψη τὸ ὁδηγητικὸ ἐρώτημα γιὰ τὸ νόημα τοῦ Εἶναι καὶ τὴν ἐπεξεργασία του, ἡ ἔρευνά μας πρέπει νὰ ἐξασφαλίση τώρα ῥητὰ ὅσα πέτυχε ὡς ἐδῶ. Ἀλλὰ κάτι τέτοιο δὲ μπορεῖ νὰ ἐπιτευχθῆ μὲ ἐπιπόλαιη συγκεφαλαίωση ὅσων συζητήθηκαν. Πρέπει ἀντίθετα, ὅσα ἀναφέραμε χοντροκομμένα ἀρχίζοντας τὴν ὑπαρκτικὴ Ἀναλυτική, νὰ ὀξυνθοῦν, μὲ τὴ βοήθεια ὅσων πετύχαμε, σὲ διεισδυτικότερη κατανόηση τοῦ προβλήματος.



Martin Heidegger
ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΧΡΟΝΟΣ
ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ


ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΩΔΩΝΗ 1978

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου